image

SundaMaya.org

Badan Musyawarah Masyarakat Sunda Propinsi Jawa Barat

31/07/2012

Tatakrama Basa Sunda - Undak Usuk Basa Sunda

Ku : Endi Young

I. RAGAM BASA HORMAT (BASA LEMES)
Dina hakekatna digunakeunana ragam hormat teh taya lian pikeun nembongkeun rasa hormat ti nu nyarita ka nu diajak nyarita jeung ka saha nu dicaritakeunana. Ragam Basa Hormat aya dalapan rupa nya eta:

1. Ragam Basa Lemes Pisan / Luhur.
2. Ragam Basa Lemes keur Batur.
3. Ragam basa Lemes keur Pribadi / Lemes Sedeng.
4. Ragam Basa Lemes Kagok / Panengah.
5. Ragam Basa Lemes Kampung / Dusun.
6. Ragam Basa Lemes Budak.

II. RAGAM BASA LOMA (AKRAB, KASAR)
Basa loma atawa nu ilahar disebut basa Kasar, saenyana lain dina harti kasar henteu ngahormat, tapi kulantaran digunakeun pikeun komunikasi di antara anu geus wanoh, jeung babaturan ulin upamana. Ragam Basa Loma ieu teh aya dua rupa nya eta:

1. Ragam Basa Loma / Akrab.
2. Ragam Basa Garihal / Songong / Kasar Pisan.

Ragam basa anu garihal ieu mah digunakeunana teh keur ka sato atawa digunakeun ku jelma nu keur ambek pisan. "Jadi Undak Usuk Basa Sunda anu dina Kongres Basa Sunda taun 1986 di Cipayung Bogor disebut TATAKRAMA BASA SUNDA teh upama dijumlahkeun mah aya dalapan tahapan (ragam)."

Sanajan Konferensi Kebudayaan Sunda I di Bandung jeung Kongres Basa Sunda VII di Garut ngusulkeun supaya Tatakrama Basa Sunda (UUBS) cukup dua tahap bae nyaeta RAGAM HORMAT jeung RAGAM LOMA, tapi dina hirup kumbuh sapopoe mah masih keneh digarunakeun TILU TAHAP/RAGAM . Ieu di handap digambarkeun POLA TATAKRAMA BASA SUNDA dina tilu Tahap/Ragam tea, nyaeta:

· Ragam basa Loma / Akrab / Kasar (A)
· Ragam basa Lemes keur Pribadi (B)
· Ragam basa Lemes keur Batur / Lemes Sedeng
* Katerangan tanda: # henteu sarua = sarua.

POLA I: A # B # C
Jumlah kecap anu make pola saperti kieu kaitung saeutik pisan (k/l 25 kecap), nu sok disebut kecap lemes keur pribadi/lemes Sedeng, ieu anu ulah salah dina ngalarapkeunana teh:

- balik # WANGSUL # mulih
- bawa # BANTUN # candak
- beuli # PESER # galeuh
- biasa # TIASA # iasa
- boga # GADUH # kagungan
- dahar # NEDA # tuang
- datang # DONGKAP # sumping
- denge # KUPING # dangu
- era # ISIN # lingsem
- gering # UDUR # teu damang
- imah# ROROMPOK # bumi
- indit # MIOS # angkat
- kasakit # PAUDUR # kasawat
- menta # NYUHUNKEUN # mundut
- nitah # NGAJURUNG # miwarang
- ngomong # SASANGGEM #sasauran
- nyaho # TERANG # uninga
- pamajikan # BOJO # garwa/geureuha
- poho # HILAP # lali
- sare # MONDOK # kulem
- tanya # TAROS # pariksa
- tenjo # TINGAL # tingali

Conto kalimahna:
· Ari maneh balik ka lembur teh arek iraha..?
· Dupi abdi WANGSUL ka lembur teh bade enjing bae.
· Dupi akang bade mulih ka lembur teh bade iraha..?

Perhatikeun pisan pola di luhur:
A # B # C : A henteu sarua jeung B, B henteu sarua jeung C. Upama bae urang geus bisa merenahkeun ngagunakeun kecap-kecap nu ditulis ku aksara gede (kapital) nyaeta kecap-kecap nu kaasup basa Lemes keur Sorangan, urang geus henteu kudu salempang sieun salah nyarita ku Basa Sunda teh.

POLA II: A = B # C
Pola kadua mah nyaeta: A sarua jeung B, tapi B henteu sarua jeung C.
Digunakeunana KECAP LOMA/KASAR pikeun ka diri pribadi, pangpangna anu tumali jeung babagian awak saperti sirah, ceuli, huntu jste, eta kudu ngagunakeun kecap Loma/Kasar, contona:

- huntu = HUNTU # waos
- biwir = BIWIR # lambey
- irung = IRUNG # pangambung
- baju = BAJU # raksukan
- lalajo = LALAJO # nongton
- ngaji = NGAJI # ngaos
- nginum = NGINUM # ngaleueut
- puasa = PUASA # SAUM
- samping = SAMPING # sinjang
- ulin = ULIN # amengan

Conto kalimahna :
· Cenah kamari maneh nyeri huntu, enggeus ka dokter gigi acan..?
· Abdi kamari nyeri HUNTU numawi teu tiasa dongkap ka kantor.
· Saurna bapa nyeri waos dinten kamari teh, kumaha ayeuna parantos damang..?

POLA III: A # B = C

Pola katilu mah kecap anu digunakeun keur ka diri pribadi teh kudu sarua jeung kecap nu digunakeun keur batur. Jumlahna kaitung rada loba. Ieu keur sakadar conto:

- bungah # BINGAH = bingah
- eleh # KAWON = kawon
- kajeun # SAWIOS = sawios
- kungsi # KANTOS = kantos
- tepung # TEPANG = tepang

Conto kalimahna :
· Jang Iwan kacida bungaheunana dumeh meunang hadiah lebaran.
· Abdi kacida bingahna wireh kenging hadiah lebaran
· Ibu Aminah kalintag bingaheunana wireh kenging hadiah lebaran.

Jumlahna kaitung rada loba oge, malah karereanana mah geus arapal da mindeng digunakeun sapopoe.

POLA IV: A = B = C

Pola anu kaopat ieu mah teu kudu hese mikiranana. Nu kaasup pola nu kaopat ieu teh nya eta kecap bilangan, kecap pananya, kecap panunjuk, kecap tingkatan.

- aya = AYA = aya
- sabaraha = SABARAHA = sabaraha
- kumaha = KUMAHA = kumaha
- naon = NAON = naon
- itu = ITU = itu
- ieu = IEU = ieu
- kahiji = KAHIJI = kahiji
- kasapuluh = KASAPULUH = kasapuluh

PANGJANGKEP TATAKARAMABASA

Ngagunakeunana Tatakrama Basa Sunda (UUBS) henteu lesot tina unsur nu ngarojongna, nya eta:

- Lentongna nyarita (gaya nyarita, intonasi).
- Pasemon.
- Rengkuh (gerakna awak).
- Tata busana.

Tapi nu jadi dadasar utama dina Tatakrama Basa mah nya eta itikad atawa kaweningan hate nu nyaritana. Kalemesan budi jeung rasa kamanusaanana. Hal ieu mah saenyana di luareun aspek basa. Tapi kacida nangtukeunana kana luhur-handapna ajen kamanusaan. Tatakrama raket tumalina jeung adat kabiasaan. Ku kituna dina ngagunakeunanana oge tangtu bae kudu nitenan kana adat kabiasaan di wewengkon masing-masing.
KAGUNAN (FUNGSI) BASA

Digunakeunana basa sabage alat komunikasi teh tangtu bae aya maksud jeung tujuanana, di antarana bae nyaeta:

  1. Kagunan Kognitif. Tegesna basa teh digunakeun pikeun nepikeun elmu pangaweruh. Tatakrama basana oge kudu singget, eces jeung nyusun.
  2. Kagunan Konatif/Persuasif. Tegesna basa teh digunakeun pikeun mangaruhan batur, supaya nurut kana kahayang nu nyarita.
  3. Kagunaan Estetis. Tegesna basa teh digunakeun pikeun ngagambarkeun rasa kaendahan. Ieu oge aya tatakrama basana. Upamana bae kudu bisa gaya basa (stilistika). Nyusun kecap nu endah supaya nimbulkeun rasa endah pikeun nu macana/ngaregepkeunana.
  4. Kagunan Fatis. Tegesna nuwuhkeun rasa kataji (hormat, simpatik). Carana nyaeta bisa nyusun kecap, intonasi jeung retorika (elmu nyarita).

CARA DIAJAR NGAGUNAKEUN TATAKRAMA BASA

Ngagunakeun tatakrama basa Sunda tangtu bae hasil tina diajar. Carana di antarana nya eta:

  1. Sering merhatikeun batur nu basana luyu tur merenah (baik dan benar).
  2. Sering maca buku nu beres susunan basana.
  3. Aya sikep kritis waktu maca atawa mun ngabandungan batur nu keur cacarita.
  4. Biasakeun nyarita ngagunakeun basa nu luyu tur merenah.
  5. Keur latihanana kudu dibiasakeun nyarita ulah rusuh teuing, jadi aya kasempetan pikeun milih jeung nyusun kalimah.

Di masarakat mah kamampuh ngagunakeun Basa Sunda, pangpangna ngagunakeun Tatakrama Basa (UUBS) kacida pentingna. Kapan aya paribasa: Hade ku omong goreng ku omong. Basa mah henteu meuli. Basa mah leuwih seukeut tibatan pedang. Aya paribasa Arab: "Kuli lisani bil Insani" anu hartina "Tambah loba basa anu urang bisa, tambah luhur niley kamanusaanana".

Nurutkeun hasil Konferensi Internasional Budaya Sunda I (KIBS I) di Bandung jeung Kongres Basa Sunda VII di Garut, ditetepkeun yen Tatakrama Basa Sunda teh (UUBS) ngan aya dua Ragam / Tahap nyaeta :

  1. RagamBASA HORMAT, asal tujuanana nu nyarita teh hayang NGAHORMAT ka nu diajak nyaritana. Ku kituna henteu SALAH, atawa bisa dianggap BENER upama aya nu ngomong campur aduk ngagunakeun basa lemes keur batur, basa lemes keur Pribadi jeung basa lemes keur Budak, malah teu nanaon ngagunakeun basa lemes dusun/dialek oge.
  2. RagamBASA LOMA. Ieu mah nya nu saperti ilaharna bae nu disebut basa KASAR. Digunakeunana pikeun nyarita jeung papada nu geus loma. Ngan tangtu bae ari basa garihal/songong mah tetep henteu pantes digunakeun dina cacampuran anu sopan mah.

Kitu hasil putusan KIBS I jeung KBS VII teh. Tapi tangtu bakal aya bae masalah nu disanghareupan mah, di antarana nyaeta kumaha bahan ajarkeuneun di sakola-sakola, da kapan ari di sakola mah tetep kudu ajeg dina palanggeran anu normatif. Ngan nu tetela ku kitu ku kieu ari Basa Sunda mah tetep kudu dipiara jeung digunakeun.

Kalangkang Karajaan Galunggung

Amanat Galunggung:
Hananguni hana mangke
Tan hana nguni tan hana mangke
Aya ma beuheula hanteu tu ayeuna
Hanteu ma beuheula hanteutu ayeuna
Hana tunggak hana watang
Tan hana tunggak tan hana watang
Hana ma tunggulna aya tu catangna

Saterasna..

Ngirit Energi

Ku, Rahmat Afandi

Presiden RI Susilo Bambang Yudhoyono, kungsi umajak ka sakumna rahayat pangeusi nagri, yen sarerea kudu caringcing pageuh kancing, saringset pageuh iket,sabab di luaran haga minyak nerekel, geus nincak 120 US Dolar/barelna. Jadi wayahna cenah, urang Ceuk nu palinter tur arapal mah, energy teh lain ngan ukur bahan bakar wungkul, lain listrik, atawa tanaga cai, angin, atom, nuklir, geothermal, atawa thermonuklir wungkul. Ari nu kaasup energy teh cenah oge, sumberdaya-manusa. Panalekna, naha sumberdaya manusa, milu kakuras, atawa boros? Data ngeunaan ieu hal,... Saterasna..

Tarekah Urang Pajajaran dina nyanghareupan Lini

Ku: Aan Merdeka Permana

Ritual Mandi Suci di Palabuanratu

Dina Jaman Pajajaran

RITUAL mandi suci di muara walungan, geus jadi tradisi dina jaman Pajajaran. Ti mangsa ka mangsa, dina jamanna raja-raja Pajajaran, biasa ngayakeun mandi suci di muara Cimandiri atawa di muara Sakawayana, sisieun Samudera Béach Hotél, Palabuanratu.

Saterasna..

Al Qur'an Mu'jizat Nu Langgeng Ka Nabi Muhammad SAW

Ku: Hj. Imas Kurniasih, M.Ag-MG

Allah SWT ngutus pirang-pirang nabi biasana dibarengan ku mu’jizat, nya eta kaahengan-kaahengan nu luar biasa nu teu beunang ditiru ku nu lian. Maksudna pikeun nguatan kanabianana, sangkan ummatna ulah deuk mangmang saeutik ge enggoning nuturkeun ajaranana. Sacara harfiah kecap “mu’jizat” nya eta hiji kaahengan nu dipaparin ku Allah SWT ka salasaurang nabi, anu bisa ngapeskeun musuh, sarta hamo aya nu bisa nurutan, nyaruaan atawa ngalawanan.

Saterasna..

Saabad Kebangkitan Nasional

Ngajanggelekna wujud Indonesia, jadi hiji nagara merdeka mibanda daulat, sajajar jeung nagara sejen di ieu bumi, lain hasil tina ngalamun. Tapi tina guruntulna kristalisasi sumanget, cita-cita, jeung harepan nu ngagedur ngabebela, ngaduruk unggal renghap ambekan, gumuruh dina unggal dada ngabuliklak, getih asak ngagolak, diasieup kayakinan nu dibulen tekad ngahiji, sareundeuk saigel, dina iuh-iuh beureum-bodas, wawanen sampur sutra budi. Jadi titik panginditan tatapakan pangapungan, ngahontal sampiung kabiruyungan di alak-paul. Nu tadina pamohalan, ngajengleng jadi cecekelan pageuh... Saterasna..

In Memoriam Yoseph Iskandar

Catetan leutik Asep Idjuddin.

Panggih munggaran taun 1978, dina pajemuhan di rohangan redaksi majalah Mangle, harita ngabageakeun sakalian nanggap pangalaman Ayip Rosidi, nu nyelang mulang ti Jepang. Nu dicalagarakeun ku PP-SS (Paguyuban Pangarang Sastra Sunda) Malah Ayip datangna ge mawa 5 mojang Jepang (mahasiswa Ayip), nu gareulis bari maksakeun maneh ngomong basa Sunda.

Saterasna..

Sajarah Sagalaherang

Catetan: Gunawan Yusuf

Bismilahirohmanirohim. Alhamdulilah ku muji syukur ka Ilahi Rabbi, sim abdi bade nyobian muka Babad Sagalaherang. Ka kasepuhan nu aya di Sagalaherang, abdi nyuhunkeun dihapunteun bilih dina bahasan aya nu teu merenah, atuh ka para anggota milis ieu kritik sareng saran diantos pisan kumargi panulisan babad ieu teu terstruktrur. Anapon sumber panulisan sajarah ieu dicandak tina buku Sajarah Cikundul ti Yayasan Cikundul Cianjur sareng katerangan para sesepuh di Sagalaherang sareng Cikundul, Cianjur.

Saterasna..

Seni & Kaulinan

Lagu - Lagu Sunda

Pasundan Eksiganda

Eh Pasundan eksiganda
Kuring nyaah ka andika
Andika teh tanah endah
Uparengga nusantara
Sugih jiwa sugih bahan
Linuturan kawibawan
Eh Pasunda eksiganda
Kuring nyaah ka andika

Saterasna..
05/04/2013

Balagonjakan

Pangalaman Ihin

Hiji mangsa jang Ihin naksir hiji mojang. Manehna kapincut, hatena kapentang asmara ku salah sahiji babaturanna nu ngaran neng Mumun, kabeneran batur sakelasna.
Tapi hanjakal jang Ihin teu boga kawani keur ngungkapkeunana da' manehna mah teusidikna kaasup jelema borangan jeung eraan alias kurang PD ceuk bahasa ayeuna mah.

Saterasna..
05/04/2013

Lalayang